DIN EN ISO 6931-1 – nierdzewne druty sprężynowe, gatunki stali, właściwości i tolerancje
DIN EN ISO 6931-1:2020-11 określa wymagania techniczne dla nierdzewnych drutów sprężynowych o przekroju okrągłym, przeznaczonych do produkcji sprężyn, elementów sprężystych i części mechanicznych narażonych na korozję. Norma obejmuje przede wszystkim druty ciągnione na zimno, dla których istotne są wytrzymałość na rozciąganie, jakość powierzchni, dokładność wymiarowa oraz powtarzalność parametrów mechanicznych.
Dokument DIN EN ISO 6931-1:2020-11 jest niemieckim wdrożeniem EN ISO 6931-1:2020, opartej na międzynarodowej normie ISO 6931-1:2016. Zastąpił wcześniejszą normę DIN EN 10270-3.
Zakres normy DIN EN ISO 6931-1
Norma dotyczy drutów ze stali odpornych na korozję, stosowanych w sprężynach technicznych i elementach pracujących pod obciążeniem sprężystym. Określa wymagania dotyczące:
- drutów okrągłych o średnicy nominalnej do 10 mm,
- możliwości zamawiania średnic powyżej 10 mm do 15 mm po uzgodnieniu właściwości mechanicznych,
- składu chemicznego poszczególnych gatunków,
- wytrzymałości na rozciąganie i poziomu umocnienia,
- tolerancji średnicy, owalności i długości odcinków ciętych,
- jakości powierzchni oraz dopuszczalnych sposobów jej wykończenia,
- warunków dostawy, badań i dokumentów odbiorowych.
Zakres materiałowy obejmuje przede wszystkim stale austenityczne, a także wybrany gatunek duplex oraz stal utwardzaną wydzieleniowo. Ogólne techniczne warunki dostawy uzupełnia norma ISO 404.
Gatunki stali według DIN EN ISO 6931-1
W normie wymieniono osiem gatunków stali nierdzewnych, podzielonych według struktury i sposobu uzyskiwania właściwości sprężystych. W tabeli przedstawiono ich oznaczenia materiałowe oraz oznaczenia ISO stosowane w dokumencie.
| Gatunki stali nierdzewnych – ISO 6931-1 | |||
| Gatunek EN | Oznaczenie ISO | Struktura | Charakterystyka |
| 1.4310 X10CrNi18-8 | 4310-301-00-I | Austenityczna | Wysoka wytrzymałość po ciągnieniu na zimno |
| 1.4325 X9CrNi18-9 | 4325-302-00-E | Austenityczna | Stal chromowo-niklowa do drutów sprężynowych |
| 1.4315 X5CrNiN19-9 | 4315-304-51-I | Austenityczna | Stal stopowa z dodatkiem azotu |
| 1.4301 X5CrNi18-10 | 4301-304-00-I | Austenityczna | Uniwersalna stal Cr-Ni |
| 1.4401 X5CrNiMo17-12-2 | 4401-316-00-I | Austenityczna | Podwyższona odporność na korozję dzięki Mo |
| 1.4539 X1NiCrMoCu25-20-5 | 4539-089-04-I | Austenityczna | Wysokostopowa stal Ni-Cr-Mo-Cu |
| 1.4462 X2CrNiMoN22-5-3 | 4462-318-03-I | Duplex | Wysoka wytrzymałość i odporność korozyjna |
| 1.4568 X7CrNiAl17-7 | 4568-177-00-I | Utwardzana wydzieleniowo | 17-7PH, możliwość umocnienia przez obróbkę cieplną |
1.4310 – X10CrNi18-8 jest jednym z najczęściej wykorzystywanych gatunków do produkcji nierdzewnych drutów sprężynowych. Dzięki umocnieniu zgniotowemu podczas ciągnienia na zimno uzyskuje wysoką wytrzymałość na rozciąganie i dobre właściwości użytkowe w sprężynach mechanicznych.
1.4301 – X5CrNi18-10 stanowi alternatywę w zastosowaniach wymagających odporności na korozję i odpowiednio dobranych parametrów mechanicznych. Nie należy jednak zakładać, że drut 1.4301 posiada automatycznie taką samą charakterystykę sprężystą jak 1.4310.
1.4401 – X5CrNiMo17-12-2 zawiera molibden, który poprawia odporność na korozję wżerową, szczególnie w porównaniu z klasycznymi stalami chromowo-niklowymi. W praktyce spotykany jest również gatunek 1.4404 / 316L, jednak nie należy utożsamiać go automatycznie z gatunkiem 1.4401 wymienionym w normie.
1.4462 – X2CrNiMoN22-5-3 jest stalą austenityczno-ferrytyczną typu duplex, wyróżniającą się wysoką wytrzymałością mechaniczną oraz dobrą odpornością korozyjną. Jej wykorzystanie wymaga uwzględnienia właściwości technologicznych i warunków formowania.
1.4568 – X7CrNiAl17-7, znana również jako 17-7PH, należy do stali utwardzanych wydzieleniowo. Końcowe właściwości sprężyny zależą nie tylko od stanu drutu po ciągnieniu, ale także od zastosowanej obróbki cieplnej.
Stale 17-4PH i martenzytyczne a norma ISO 6931-1
W produkcji elementów sprężystych mogą być również stosowane inne stale nierdzewne, których właściwości uzyskuje się przez hartowanie lub utwardzanie wydzieleniowe.
Przykładem jest 1.4542 / 17-4PH, a także stale martenzytyczne, takie jak 1.4122 i 1.4005.
Nie są to jednak gatunki wymienione w podstawowej tabeli materiałowej ISO 6931-1:2016. Ich zastosowanie do produkcji sprężyn wymaga odrębnego określenia właściwości mechanicznych, stanu dostawy oraz wymagań technicznych.
Właściwości mechaniczne nierdzewnych drutów sprężynowych
Podstawowym parametrem mechanicznym określanym przez normę jest wytrzymałość na rozciąganie Rm, wyrażana w MPa. Jej wymagana wartość zależy od gatunku stali, średnicy drutu i poziomu wytrzymałości.
Dla wybranych gatunków przewidziano dwa poziomy:
- NS (Normal Strength) – normalny poziom wytrzymałości na rozciąganie,
- HS (High Strength) – podwyższony poziom wytrzymałości na rozciąganie.
Nie należy utożsamiać tych oznaczeń z odrębnymi gatunkami stali. Określają wymagania mechaniczne dla materiału w odpowiednim stanie dostawy.
Wytrzymałość na rozciąganie Rm – stal 1.4310
Poniższa tabela przedstawia wybrane zakresy wytrzymałości na rozciąganie drutu nierdzewnego 1.4310 w stanie ciągnionym na zimno, dla poziomów NS i HS według ISO 6931-1.
| Wytrzymałość Rm – stal 1.4310 [MPa] | ||
| Średnica d (mm) | NS | HS |
| d ≤ 0,20 | 2200–2530 | 2350–2710 |
| 0,40 < d ≤ 0,50 | 2050–2360 | 2200–2530 |
| 0,80 < d ≤ 1,00 | 1900–2190 | 2050–2360 |
| 1,75 < d ≤ 2,00 | 1700–1960 | 1850–2130 |
| 3,50 < d ≤ 4,25 | 1500–1730 | 1600–1840 |
| Uwaga: tabela zawiera wybrane zakresy średnic i służy do porównania poziomów NS oraz HS. Pełne wymagania, w tym pozostałe średnice, zasady badań i dopuszczalne odchylenia w partii produkcyjnej, określa norma ISO 6931-1. Wyższa wytrzymałość na rozciąganie nie oznacza automatycznie większej trwałości zmęczeniowej gotowej sprężyny. Na jej zachowanie wpływają także geometria, jakość powierzchni, naprężenia robocze, środowisko korozyjne i proces produkcyjny. | ||
Tolerancje średnicy drutów wg DIN EN ISO 6931-1
Wymagania dotyczące dokładności wymiarowej zależą od nominalnej średnicy drutu oraz klasy tolerancji. Norma przewiduje klasy T12, T13, T14 i T15 dla drutów dostarczanych w kręgach lub na szpulach.
Niższa wartość odchyłki oznacza większą dokładność średnicy. Klasa T15 jest bardziej rygorystyczna od klasy T14 i powinna zostać wyraźnie wskazana w zamówieniu, jeżeli jest wymagana.
| Tolerancje średnicy drutów w kręgach i na szpulach [mm] | ||
| Średnica nominalna d | Klasa T14 | Klasa T15 |
| d ≤ 0,20 | ±0,005 | ±0,004 |
| 0,25 < d ≤ 0,40 | ±0,008 | ±0,005 |
| 0,64 < d ≤ 0,80 | ±0,010 | ±0,008 |
| 1,00 < d ≤ 1,60 | ±0,015 | ±0,010 |
| 2,25 < d ≤ 3,19 | ±0,020 | ±0,015 |
| 4,50 < d ≤ 6,00 | ±0,025 | ±0,020 |
| 9,00 < d ≤ 10,00 | ±0,035 | ±0,030 |
| Podane wartości dotyczą wybranych przedziałów wymiarowych. Pozostałe zakresy oraz klasy T12 i T13 określa odpowiednia tabela normy. Dla drutów prostowanych i ciętych na odcinki obowiązują odrębne zasady tolerowania średnicy oraz długości. W zastosowaniach wymagających wysokiej precyzji należy uzgodnić nie tylko tolerancję średnicy, ale również wymagania dotyczące owalności i prostoliniowości. | ||
Stan powierzchni drutów sprężynowych
Stan powierzchni ma istotny wpływ na trwałość zmęczeniową i odporność korozyjną drutów sprężynowych. Rysy, pęknięcia, wtrącenia i inne nieciągłości mogą stanowić miejsca koncentracji naprężeń, szczególnie podczas pracy przy cyklicznych obciążeniach.
W zależności od ustaleń między producentem i odbiorcą druty mogą być dostarczane z różnym wykończeniem powierzchni, np. bez powłoki, polerowane lub z określoną powłoką technologiczną.
Norma nie oznacza automatycznego obowiązku dostarczania wszystkich drutów w stanie pasywowanym. Wymagany stan powierzchni powinien być jednoznacznie określony podczas składania zapytania lub zamówienia.
Badania i kontrola jakości według ISO 6931-1
Kontrola drutów sprężynowych obejmuje właściwości mechaniczne, skład chemiczny, wymiary oraz właściwości technologiczne. Zakres badań zależy od wymagań normy i dokumentacji zamówienia.
| Badania nierdzewnych drutów sprężynowych | |
| Rodzaj badania | Cel i wymagania |
| Próba rozciągania | Określenie Rm; metoda ISO 6892-1 |
| Analiza składu chemicznego | Potwierdzenie zgodności składu z gatunkiem; pobieranie próbek według ISO 14284 |
| Kontrola wymiarowa | Średnica, owalność, tolerancje oraz długość odcinków |
| Badania technologiczne | Próba nawijania, owijania lub zginania zgodnie z wymaganiami normy |
| Ocena powierzchni | Kontrola wad i wymaganego wykończenia powierzchni |
| Dokumentacja odbiorowa | Dokumenty kontroli według ISO 10474, np. świadectwo 3.1 |
Wymagania dotyczące prób technologicznych są szczególnie istotne w przypadku drutów przeznaczonych do formowania sprężyn o małych promieniach gięcia lub złożonej geometrii.
Warunki dostawy drutów sprężynowych
Informacje niezbędne do zamówienia
Przy zamawianiu drutów nierdzewnych według ISO 6931-1 należy jednoznacznie określić:
- ilość zamawianego materiału,
- gatunek stali i oznaczenie normy,
- poziom wytrzymałości NS lub HS, jeżeli dotyczy danego gatunku,
- średnicę nominalną i klasę tolerancji,
- postać dostawy oraz ewentualną długość odcinków,
- wymagany stan powierzchni i rodzaj powłoki,
- rodzaj dokumentu odbiorowego, np. 3.1,
- uzgodnione dodatkowe wymagania techniczne.
Przykładowe oznaczenie zamawianego drutu:
Drut sprężynowy 1.4310 / ISO 6931-1 / 4310-301-00-I / NS / Ø2,50 mm / T15 / krąg / świadectwo 3.1.
Prawidłowo sformułowane zamówienie ogranicza ryzyko dostarczenia materiału o niewłaściwym poziomie umocnienia, tolerancji wymiarowej lub stanie powierzchni.
Postać i sposób dostawy
Druty nierdzewne sprężynowe mogą być dostarczane między innymi jako:
- kręgi i cewki,
- druty na szpulach,
- druty na nośnikach transportowych,
- odcinki prostowane i cięte na wymiar.
Przy dostawach w kręgach znaczenie mają także parametry nawoju, w tym geometria i zachowanie drutu po rozwinięciu. Dla odcinków prostowanych szczególnie istotne są wymagania dotyczące prostoliniowości i długości.
Właściwości użytkowe i dobór gatunku stali
Stale austenityczne
Stale austenityczne, takie jak 1.4310, 1.4301 czy 1.4401, są szeroko wykorzystywane w produkcji sprężyn odpornych na korozję. Ich właściwości mechaniczne można kształtować przez ciągnienie na zimno i odpowiednio dobrane procesy technologiczne.
Typowy moduł sprężystości podłużnej E tych stali wynosi około 190–200 GPa, jednak konkretną wartość projektową należy dobrać do gatunku i warunków pracy. Wartość modułu sprężystości nie jest tym samym co wytrzymałość na rozciąganie.
Stale duplex
Stale duplex, takie jak 1.4462, łączą strukturę austenityczną i ferrytyczną. Charakteryzują się wysoką wytrzymałością oraz dobrą odpornością na określone formy korozji, w tym korozję naprężeniową w niektórych środowiskach chlorkowych.
Podczas projektowania sprężyn z tych materiałów należy uwzględnić ich podatność na formowanie oraz wymagania technologiczne.
Stale utwardzane wydzieleniowo
Gatunek 1.4568 / 17-7PH umożliwia uzyskanie wysokich parametrów mechanicznych dzięki odpowiedniej kombinacji odkształcenia na zimno i obróbki cieplnej.
Parametry gotowej sprężyny powinny być oceniane dla rzeczywistego stanu materiału po zakończeniu procesu produkcyjnego. Właściwości samego drutu przed obróbką cieplną nie określają w pełni właściwości gotowego elementu.
Zastosowania drutów nierdzewnych według DIN EN ISO 6931-1
Nierdzewne druty sprężynowe wykorzystywane są do produkcji elementów pracujących pod stałym lub zmiennym obciążeniem, również w środowiskach wymagających podwyższonej odporności na korozję.
Typowe zastosowania obejmują:
- sprężyny ściskające, rozciągające i skrętne,
- sprężyny precyzyjne do mechanizmów i urządzeń,
- pierścienie sprężyste oraz elementy zabezpieczające,
- klipsy, spinki, zatrzaski i elementy zaciskowe,
- elementy aparatury przemysłowej i pomiarowej,
- komponenty dla przemysłu spożywczego i chemicznego,
- wybrane elementy urządzeń medycznych,
- części mechanizmów pracujących w środowiskach wilgotnych.
Dobór gatunku powinien uwzględniać wymagania mechaniczne, obecność czynników korozyjnych, temperaturę pracy oraz przewidywaną liczbę cykli obciążenia.
Znaczenie DIN EN ISO 6931-1 w praktyce przemysłowej
Stosowanie jednolitych wymagań technicznych umożliwia porównywanie drutów sprężynowych pochodzących od różnych producentów. Jest szczególnie ważne tam, gdzie sprężyny muszą zachowywać powtarzalne właściwości mechaniczne i wymiarowe.
Norma DIN EN ISO 6931-1 określa wspólny punkt odniesienia dla producenta, dostawcy i odbiorcy materiału. Ogranicza ryzyko błędów wynikających z niejednoznacznego określenia gatunku, klasy tolerancji czy poziomu wytrzymałości.
Należy jednak pamiętać, że zgodność samego drutu z normą nie zastępuje analizy trwałości zmęczeniowej, warunków pracy ani badań gotowej sprężyny.
Druty sprężynowe nierdzewne – Alfa-Tech
Przy doborze nierdzewnego drutu sprężynowego szczególne znaczenie mają gatunek materiału, średnica, wymagana wytrzymałość na rozciąganie, dokładność wymiarowa oraz warunki eksploatacji.
Sprawdź również informacje o drutach sprężynowych nierdzewnych 1.4310 i 1.4301, ich oznaczeniach materiałowych, właściwościach i zastosowaniach.
Powiązane normy i źródła techniczne
- ISO 6931-1:2016 – Stainless steels for springs – Part 1: Wire.
- EN ISO 6931-1:2020 – europejskie wdrożenie normy.
- DIN EN ISO 6931-1:2020-11 – niemieckie wydanie normy.
- ISO 404 – ogólne techniczne warunki dostawy wyrobów stalowych.
- ISO 6892-1 – próba rozciągania materiałów metalowych.
- ISO 10474 – dokumenty kontroli wyrobów stalowych.
- ISO 22034-2 – tolerancje wymiarowe drutów stalowych.
