Bor B (Borium) pierwiastek stopowy w stali i stopach niklu

Bor B (Borium) – pierwiastek stopowy w stali i stopach niklu. Wpływ na hartowność, mikrostrukturę i właściwości materiałów

Bor (B) jest półmetalem, który nawet w bardzo małych ilościach może istotnie zmienić zachowanie stali podczas obróbki cieplnej. Najbardziej znanym zastosowaniem boru jest zwiększanie hartowności stali konstrukcyjnych, czyli zdolności do uzyskiwania struktury martenzytycznej w większym przekroju lub przy mniej intensywnym chłodzeniu. W odróżnieniu od wielu tradycyjnych dodatków stopowych, takich jak chrom (Cr), mangan (Mn) czy molibden (Mo), bor wykorzystuje się w tym celu zwykle w ilościach liczonych w milionowych częściach masy – ppm.

Znaczenie boru nie ogranicza się jednak do stali do hartowania. Pierwiastek ten wpływa na granice ziaren, powstawanie azotków i borków, zachowanie materiałów w wysokiej temperaturze oraz odporność na pękanie. W niektórych superstopach niklu odpowiednio kontrolowane ilości boru mogą zwiększać trwałość przy długotrwałym obciążeniu cieplnym. Z kolei w procesie borowania dyfuzyjnego wykorzystuje się bor do wytwarzania bardzo twardych warstw powierzchniowych. To trzy odmienne zastosowania, wymagające oddzielnego omówienia.

Bor – podstawowe informacje o pierwiastku chemicznym

Bor należy do 13. grupy i 2. okresu układu okresowego. Jest półmetalem, którego właściwości różnią się od typowych metali konstrukcyjnych: ma twardą, kruchą strukturę, silne wiązania chemiczne i dużą skłonność do tworzenia związków z innymi pierwiastkami. W przyrodzie występuje przede wszystkim w postaci minerałów boranowych, a nie jako wolny pierwiastek.

Podane temperatury i gęstość odnoszą się do pierwiastkowego boru. Nie należy ich utożsamiać z temperaturą topnienia stali zawierającej śladowy dodatek boru ani z temperaturami procesów obróbki cieplno-chemicznej.

Historia odkrycia i znaczenie przemysłowe boru

Związki boru, szczególnie boraks, były wykorzystywane na długo przed wyodrębnieniem samego pierwiastka – między innymi jako topniki w rzemiośle metalowym. W 1808 roku bor uzyskali niezależnie badacze francuscy Joseph Louis Gay-Lussac i Louis Jacques Thénard oraz brytyjski chemik Humphry Davy. Otrzymane wtedy preparaty nie były jednak chemicznie czystym borem. Kolejne metody oczyszczania opracowywano w XIX i XX wieku.

W metalurgii szczególnie ważne okazało się odkrycie, że niewielki dodatek boru może zmienić przebieg przemian strukturalnych podczas chłodzenia stali. Rozwój precyzyjnego oznaczania śladowych zawartości pierwiastków oraz technologii wytapiania pozwolił następnie wykorzystać ten efekt w stalach konstrukcyjnych, motoryzacyjnych i specjalnych.

Dlaczego tak mała ilość boru wpływa na stal?

Działanie boru wiąże się przede wszystkim z jego segregacją do granic ziaren austenitu. Podczas odpowiednio prowadzonego nagrzewania i chłodzenia część atomów boru rozpuszczonych w osnowie przemieszcza się w okolice granic ziaren. Może to ograniczać powstawanie zarodków ferrytu na tych granicach i opóźniać rozpoczęcie przemian dyfuzyjnych austenitu.

W rezultacie przy określonej szybkości chłodzenia większa część austenitu może przetrwać do zakresu przemiany martenzytycznej. Stal staje się bardziej hartowna, a wymagane właściwości po hartowaniu można uzyskać na większej głębokości przekroju. Skala efektu zależy jednak od składu stali, ilości boru pozostającego w roztworze, historii cieplnej oraz parametrów chłodzenia.

Kluczowe jest rozróżnienie boru całkowitego i boru efektywnego. Analiza chemiczna może wykazać określoną zawartość B, lecz jeżeli znaczna jego część jest związana w trwałych wydzieleniach, nie będzie oddziaływać na hartowność w sposób oczekiwany dla boru rozpuszczonego w austenicie.

Bor a hartowność, twardość i wytrzymałość stali – różnice

W opisach materiałowych często spotyka się uproszczenie, że bor „zwiększa twardość stali”. Nie jest to wystarczająco precyzyjne. Hartowność oznacza zdolność stali do wytworzenia struktury hartowniczej w określonych warunkach chłodzenia; natomiast twardość jest właściwością gotowego materiału, zależną głównie od jego mikrostruktury, zawartości węgla (C) oraz obróbki cieplnej.

• Hartowność: śladowe ilości odpowiednio aktywnego boru mogą ją istotnie zwiększyć.
• Twardość po hartowaniu: w danym obszarze wyrobu może być większa, jeżeli dzięki borowi powstanie tam więcej martenzytu; bor nie zastępuje jednak roli węgla w kształtowaniu twardości martenzytu.
• Wytrzymałość na rozciąganie Rm: może zwiększyć się po właściwej obróbce cieplnej, zwłaszcza gdy wzrośnie udział martenzytu w przekroju.
• Granica plastyczności: zależy od otrzymanej struktury i stanu obróbki; samo oznaczenie „stal borowa” nie określa jej wartości.
• Plastyczność i udarność: mogą się obniżać przy wzroście twardości lub tworzeniu niekorzystnych wydzieleń, dlatego niezbędny jest dobór obróbki cieplnej do zastosowania.

Przykładowo dwie stale o zbliżonej zawartości węgla mogą osiągać podobną maksymalną twardość w całkowicie zahartowanej cienkiej próbce, lecz stal z odpowiednio dobranym dodatkiem boru może wykazywać znacznie większą głębokość zahartowania w elemencie o dużym przekroju. To właśnie ten efekt uzasadnia ekonomiczne wykorzystanie boru.

Ile boru dodaje się do stali?

W wielu nisko- i średniowęglowych stalach borowych przeznaczonych do hartowania jego zawartość mieści się orientacyjnie w granicach 0,0005–0,0050% masy, czyli około 5–50 ppm. Nie jest to jednak uniwersalna receptura ani zakres obowiązujący wszystkie gatunki. W konkretnym materiale optimum może wypadać wężej, a jego położenie zależy między innymi od zawartości azotu, tytanu, molibdenu i temperatury austenityzowania.

Przeliczenie jest proste: 1% masowy = 10 000 ppm masowych. Dla praktyki inżynierskiej równie ważna jak stężenie całkowite jest informacja o tym, jaka część boru pozostaje w stanie umożliwiającym jego skuteczne oddziaływanie na granice ziaren austenitu.

Bor a azot, tytan, glin i molibden – najważniejsze oddziaływania

Bor w stali nie działa samodzielnie. W praktyce hutniczej szczególnie istotna jest kontrola azotu (N). Bor łatwo tworzy azotek boru BN. Gdy znaczna część boru zostanie związana w tej postaci, efekt zwiększania hartowności może zostać osłabiony. Dlatego w wielu stalach borowych stosuje się tytan (Ti), który wiąże azot w stabilnych wydzieleniach TiN.

Takie rozwiązanie może ograniczyć powstawanie BN i zwiększyć ilość efektywnego boru. W układach stopowych znaczenie mogą mieć również glin (Al), tworzący AlN, oraz molibden, którego dodatek może ograniczać niekorzystne wydzielanie niektórych boro-węglików i zmieniać optymalną zawartość boru. Żadne z tych oddziaływań nie jest jednak niezmienne: wynik zależy od składu, temperatury i przebiegu procesu.

Wniosek praktyczny: dodatku boru nie należy oceniać wyłącznie na podstawie jednego wiersza w tabeli składu chemicznego. Wymagane właściwości stali zależą od całego układu stopowego oraz kontroli przebiegu wytapiania i obróbki cieplnej.

Bor w mikrostrukturze stali – segregacja, azotki i borki

W stali bor może występować w kilku postaciach. Część atomów pozostaje w roztworze stałym i może segregować na granicach ziaren austenitu. Inna część wiąże się z azotem, tworząc BN, albo uczestniczy w powstawaniu borków i złożonych wydzieleń z udziałem innych pierwiastków. Forma obecności boru jest równie ważna jak jego udział procentowy.

Bor rozpuszczony i segregujący do granic ziaren

W odpowiednio dobranej ilości może opóźniać zarodkowanie ferrytu na granicach ziaren austenitu, zwiększając hartowność. Efekt bywa szczególnie wyraźny w stalach, w których przemiany dyfuzyjne ograniczają możliwość uzyskania martenzytu na większej głębokości.

Azotek boru – BN

Tworzenie BN zmniejsza pulę boru dostępnego do oddziaływania na granice ziaren. Jest to jedna z przyczyn, dla których kontrola azotu i odpowiednie dodatki wiążące azot mają tak duże znaczenie w produkcji stali borowych.

Borki i boro-węgliki

Przy niekorzystnym połączeniu zawartości boru, składu stopowego i historii cieplnej mogą powstawać wydzielenia, które nie zapewniają oczekiwanego zwiększenia hartowności, a w niektórych materiałach pogarszają plastyczność lub odporność na pękanie. Z drugiej strony kontrolowane wydzielenia borków w określonych superstopach lub warstwach borowanych są wykorzystywane świadomie – w innych celach technologicznych.

Wpływ boru na obróbkę cieplną stali

Skuteczność boru zależy od temperatury austenityzowania, czasu wygrzewania i szybkości chłodzenia. Zbyt słabe nagrzanie może nie wytworzyć wymaganej struktury wyjściowej, natomiast nadmierna temperatura lub nieodpowiednio długie wygrzewanie mogą spowodować niekorzystne zmiany segregacji oraz wydzielanie związków zawierających bor. Dodatkowo zbyt wysoka temperatura sprzyja rozrostowi ziaren austenitu, co może pogarszać wybrane właściwości mechaniczne.

W praktyce wymagane parametry ustala się na podstawie konkretnego gatunku, wymiarów elementu, stanu dostawy oraz oczekiwanej twardości i udarności po obróbce. Do oceny hartowności wykorzystuje się między innymi wykresy CCT i badania hartowności metodą Jominy’ego. Sama zawartość boru nie pozwala wiarygodnie określić temperatury hartowania ani przewidzieć głębokości zahartowania.

Należy również pamiętać, że wzrost hartowności może wymagać dostosowania późniejszego odpuszczania. Hartowanie zapewnia odpowiednią strukturę, a odpuszczanie umożliwia uzyskanie właściwego kompromisu między wytrzymałością, twardością, ciągliwością i odpornością na pękanie.

Stale borowe – gatunki i przykłady zastosowań

Jednym z najbardziej znanych zastosowań boru są niskostopowe stale manganowo-borowe przeznaczone do kształtowania na gorąco i hartowania w narzędziu. Bor umożliwia uzyskanie wysokiej hartowności bez konieczności stosowania dużych ilości kosztownych dodatków stopowych. Materiały te są szczególnie ważne w przemyśle motoryzacyjnym oraz w produkcji części wymagających wysokiej wytrzymałości.

Zestawienie ma charakter orientacyjny: gatunki różnią się wymaganiami normowymi, składem, przeznaczeniem i parametrami technologicznymi. Nie są materiałami zamiennymi bez sprawdzenia dokumentacji i wymaganych właściwości wyrobu.

22MnB5 – stal borowa do tłoczenia na gorąco

Stal 22MnB5 (1.5528) jest reprezentatywnym przykładem wykorzystania dodatku boru w nowoczesnej produkcji elementów nadwozi samochodowych. Przed końcowym procesem hartowniczym materiał może mieć stosunkowo dobrą podatność na kształtowanie. Podczas tłoczenia na gorąco blacha jest nagrzewana do zakresu austenitycznego, następnie kształtowana i szybko chłodzona w odpowiednio przygotowanym narzędziu.

Po właściwie przeprowadzonej obróbce można uzyskać strukturę z dużym udziałem martenzytu i wytrzymałość na rozciąganie rzędu około 1500 MPa. Jest to wartość orientacyjna dla typowych rozwiązań technologicznych, a nie gwarantowany parametr każdej blachy 22MnB5. Efekt końcowy zależy od składu, powłoki, temperatury, czasu przenoszenia, nacisku narzędzia oraz szybkości chłodzenia.

Stal ta jest stosowana między innymi w słupkach nadwozia, progach, belkach wzmacniających, elementach stref bezpieczeństwa i częściach konstrukcji, w których istotne jest ograniczenie masy przy zachowaniu dużej odporności na deformację.

Bor a spawalność stali

Obecność boru może wpływać na spawalność pośrednio przez wzrost hartowności, a więc przez zmianę struktury powstającej w strefie wpływu ciepła. Przy szybkim chłodzeniu złącza w niektórych stalach borowych może powstawać twarda mikrostruktura martenzytyczna, podnosząca ryzyko pęknięć w określonych warunkach. Zjawisko należy analizować łącznie z zawartością węgla, innymi dodatkami stopowymi, ilością wodoru dyfundującego i naprężeniami spawalniczymi.

Dodatek boru nie oznacza automatycznie, że stal jest niespawalna. Wiele blach borowych jest łączonych przemysłowo przez zgrzewanie punktowe i wybrane metody spawania. Konieczny jest jednak właściwy dobór technologii do gatunku oraz stanu materiału po kształtowaniu i hartowaniu. W materiałach o znacznej zawartości boru, w szczególności specjalnych stalach neutronochłonnych, dodatkowym problemem mogą być wydzielenia borkowe i lokalne zjawiska kruchości.

Bor w stalach nierdzewnych, żarowytrzymałych i stopach specjalnych

W zwykłych stalach nierdzewnych bor nie jest podstawowym pierwiastkiem odpowiedzialnym za odporność na korozję; tę rolę pełni przede wszystkim chrom, a w określonych środowiskach także nikiel, molibden i azot. Wprowadzenie boru może mieć jednak specjalne uzasadnienie technologiczne.

Stale wysokotemperaturowe i żarowytrzymałe

W wybranych stalach o podwyższonej zawartości chromu kontrolowany bor może wpływać na stabilność wydzieleń i granic ziaren, a przez to na zachowanie materiału podczas długotrwałej pracy w podwyższonej temperaturze. Znaczenie ma zwłaszcza współdziałanie z węglikami i innymi fazami wydzieleniowymi. Efekt zależy od całego układu stopowego; nie można zakładać, że każdy dodatek boru automatycznie poprawia odporność na pełzanie.

Stale nierdzewne z dodatkiem boru – materiały neutronochłonne

Osobną grupę tworzą stale nierdzewne z celowo podwyższoną zawartością boru, stosowane między innymi jako materiały pochłaniające neutrony termiczne w systemach energetyki jądrowej. W tym zastosowaniu szczególnie ważny jest izotop ¹⁰B. Takie stale nie są odpowiednikiem klasycznych stali konstrukcyjnych z kilkunastoma ppm boru – zawartość B może być w nich wielokrotnie większa i wynika z innej funkcji materiału.

Specjalistyczna norma ASTM A887 obejmuje blachy, taśmy i płyty ze stali nierdzewnych chromowo-niklowych z dodatkiem boru do zastosowań jądrowych. Materiały te wymagają uwzględnienia wpływu borków na plastyczność, przetwórstwo i spawalność. Dobór powinien uwzględniać nie tylko pochłanianie neutronów, lecz również wymagania mechaniczne, środowiskowe i technologiczne.

Bor w superstopach niklu – granice ziaren i odporność na pełzanie

W wielu wieloskładnikowych superstopach niklu bor ma inne zadanie niż w typowej stali manganowo-borowej. Bardzo małe, kontrolowane dodatki mogą segregować do granic ziaren i wpływać na ich spójność oraz przebieg pękania międzykrystalicznego. W odpowiednio zaprojektowanym stopie sprzyja to poprawie trwałości podczas pełzania i długotrwałego obciążenia w wysokiej temperaturze.

W tym przypadku ważne są również borki, między innymi bogate w chrom lub molibden, które mogą występować w sąsiedztwie granic ziaren. Ich wpływ zależy od ilości, wielkości i rozmieszczenia. Rozproszone, kontrolowane wydzielenia mogą być korzystne, natomiast nadmierna ilość lub niekorzystna morfologia borków może osłabiać plastyczność, utrudniać przetwarzanie i zwiększać ryzyko pękania.

Badania nad różnymi gatunkami superstopów pokazują, że nie istnieje jedna optymalna zawartość boru dla wszystkich stopów niklu. Wyniki uzyskane dla jednego stopu, na przykład przy określonym poziomie B i temperaturze próby pełzania, nie mogą być bezpośrednio przenoszone na inne stopy o odmiennym składzie i technologii produkcji. Bor jest w tych materiałach dodatkiem precyzyjnie kontrolowanym, a nie uniwersalnym środkiem zwiększającym wszystkie parametry wytrzymałościowe.

Borowanie stali – czym różni się od dodawania boru do ciekłej stali?

Borowanie (boronizowanie) jest procesem obróbki cieplno-chemicznej polegającym na dyfuzyjnym nasycaniu warstwy wierzchniej materiału borem. Nie polega na dodaniu śladowej ilości B do całej objętości stali podczas wytapiania. Jego celem jest otrzymanie powierzchni o dużej twardości i odporności na zużycie, przy pozostawieniu rdzenia o właściwościach wynikających z zastosowanego gatunku i ewentualnej wcześniejszej lub późniejszej obróbki cieplnej.

W zależności od technologii borowanie stali prowadzi się często w temperaturach rzędu 800–1050°C. Na powierzchni mogą powstawać warstwy zbudowane z borków żelaza, przede wszystkim Fe₂B i FeB. Warstwa Fe₂B bywa preferowana ze względu na ograniczenie ryzyka pęknięć występujących niekiedy na granicy faz FeB/Fe₂B.

• Fe₂B: orientacyjna mikrotwardość warstw w badaniach materiałowych około 1400–1750 HV, zależnie od podłoża i procesu.
• FeB: może osiągać około 2000–2300 HV, lecz większa twardość nie oznacza automatycznie lepszej trwałości warstwy.
• Zalety: zwiększenie odporności na zużycie ścierne i adhezyjne w określonych warunkach pracy.
• Ograniczenia: ryzyko kruchości i odpryskiwania warstwy przy niekorzystnej strukturze, dużych obciążeniach udarowych lub niewłaściwie dobranej grubości.

Nie należy utożsamiać twardości warstwy borkowej w jednostkach HV z twardością HRC stali w całym przekroju. Są to różne przypadki pomiarowe, o odmiennej geometrii i mikrostrukturze. Borowanie jest jedną z metod omówionych szerzej w zestawieniu obróbki cieplnej i cieplno-chemicznej stali.

Borowanie a nawęglanie, azotowanie i hartowanie – porównanie

Wybór technologii utwardzania powierzchni zależy od rodzaju obciążenia, materiału podłoża, temperatury pracy, wymaganej głębokości warstwy i dopuszczalnych odkształceń. W szczególności nie należy automatycznie zamieniać procesu borowania na nawęglanie lub azotowanie, ponieważ powstające warstwy mają odmienny skład i mechanizm umocnienia.

Zalety wykorzystania boru w metalurgii

• Możliwość znacznego zwiększenia hartowności wybranych stali przy bardzo małym dodatku stopowym.
• Lepsze wykorzystanie przekroju hartowanego elementu bez konieczności proporcjonalnego zwiększania zawartości innych dodatków.
• Duża przydatność w produkcji wysokowytrzymałych części samochodowych formowanych i hartowanych na gorąco.
• Możliwość kontrolowanego oddziaływania na granice ziaren i trwałość pełzaniową wybranych superstopów niklu.
• Możliwość uzyskiwania wyjątkowo twardych warstw w procesach borowania dyfuzyjnego.
• Specjalne zastosowania izotopu ¹⁰B w materiałach pochłaniających neutrony.

Ograniczenia i ryzyka związane z borem

• Wrażliwość na azot: tworzenie BN może osłabić oczekiwany efekt hartowności.
• Wąski zakres skutecznego dodatku: więcej boru nie musi oznaczać większej hartowności ani wytrzymałości.
• Wrażliwość na obróbkę cieplną: temperatura austenityzowania i przebieg chłodzenia wpływają na segregację boru oraz wydzielenia.
• Ryzyko kruchości: niekorzystne borki i inne wydzielenia mogą pogarszać plastyczność i odporność na pękanie.
• Problemy technologiczne: przy wybranych składach i stanach materiału mogą wystąpić utrudnienia podczas spawania, kształtowania i obróbki cieplnej.
• Brak prostego przełożenia zawartości B na właściwości: deklaracja procentowej zawartości boru nie zastępuje wyników badań materiałowych.

Jak interpretować zawartość boru w świadectwie odbioru materiału?

Jeżeli stal ma być stosowana w odpowiedzialnym elemencie hartowanym, warto sprawdzić nie tylko oznaczenie gatunku i udział boru podany w analizie chemicznej. Znaczenie mają również wymagania właściwej normy materiałowej, pozostałe pierwiastki, stan dostawy i warunki planowanej obróbki.

• Skład chemiczny: należy zweryfikować zawartość B wraz z C, Mn, Cr, Mo, N, Ti i Al, jeżeli są istotne dla konkretnego gatunku.
• Jednostki: trzeba odróżnić procenty masowe od ppm; 0,003% B oznacza 30 ppm, nie 0,3%.
• Stan materiału: blacha do tłoczenia na gorąco, pręt do ulepszania cieplnego i stal neutronochłonna wymagają odmiennego podejścia.
• Wymagane właściwości: należy sprawdzić twardość, Rm, granicę plastyczności, udarność i ewentualnie wymagania hartowności – stosownie do zastosowania.
• Technologia: ostateczny wynik trzeba ocenić po prawidłowo wykonanej obróbce cieplnej lub cieplno-chemicznej, a nie wyłącznie na podstawie nazwy gatunku.

Przy zakupie materiału szczególnie ważne jest odróżnienie stali stopowej zawierającej bor od stali poddanej borowaniu. Pierwsze pojęcie odnosi się do składu chemicznego całego stopu; drugie do rodzaju obróbki jego powierzchni.

Najczęściej zadawane pytania o bor w stali

Czy bor zwiększa twardość stali?

Przede wszystkim zwiększa hartowność wybranych stali. Twardość gotowego elementu może wzrosnąć, jeżeli dzięki temu w danym obszarze powstanie więcej martenzytu. Maksymalna twardość martenzytu zależy jednak silnie od zawartości węgla i stanu obróbki cieplnej.

Ile boru wystarczy, aby poprawić hartowność?

W wielu stalach wystarczają ilości rzędu kilku do kilkudziesięciu ppm. Nie istnieje jednak jedna optymalna wartość dla wszystkich gatunków. Istotna jest ilość boru pozostającego w skutecznej postaci, a także zawartość azotu i innych dodatków.

Dlaczego w stali borowej stosuje się tytan?

Tytan wiąże azot w trwałych azotkach TiN, co może ograniczać powstawanie BN i pozwolić większej części boru oddziaływać na granice ziaren austenitu.

Czy stal 22MnB5 jest twarda już w stanie dostawy?

Nie musi być. Jej szczególnie wysoką wytrzymałość uzyskuje się po odpowiednio przeprowadzonym austenityzowaniu, formowaniu i szybkim chłodzeniu. Stan przed procesem i po nim może znacznie różnić się właściwościami.

Czy bor poprawia odporność na korozję stali nierdzewnej?

Nie jest uniwersalnym dodatkiem poprawiającym odporność korozyjną stali nierdzewnych. W typowych stalach główną rolę pełnią chrom, a zależnie od środowiska także nikiel, molibden i azot. Znaczenie boru w stalach specjalnych wynika często z innych wymagań, np. pochłaniania neutronów.

Czy borowanie to to samo co stal borowa?

Nie. Stal borowa zawiera bor w składzie chemicznym. Borowanie polega na dyfuzyjnym nasycaniu powierzchni borem w celu wytworzenia twardej warstwy borkowej.

Podsumowanie – znaczenie boru w nowoczesnych stopach metali

Bor (B) jest jednym z najbardziej efektywnych mikro-dodatków stopowych wykorzystywanych do zwiększania hartowności wybranych stali. Jego działanie wynika przede wszystkim z oddziaływania na granice ziaren austenitu i opóźniania wybranych przemian strukturalnych podczas chłodzenia. Warunkiem uzyskania korzystnego efektu jest kontrola ilości boru efektywnego, zawartości azotu, innych dodatków stopowych i parametrów obróbki cieplnej.

Znaczenie tego pierwiastka jest jednak znacznie szersze. W stopach niklu bor może wpływać na trwałość granic ziaren podczas pracy wysokotemperaturowej, w procesach borowania umożliwia wytwarzanie bardzo twardych warstw borkowych, a w materiałach specjalnych z izotopem ¹⁰B znajduje zastosowanie jako absorber neutronów. W każdej z tych grup materiałów cel dodatku boru jest inny, dlatego właściwości należy zawsze oceniać w odniesieniu do konkretnego stopu i technologii.

Żelazo Węgiel Chrom Nikiel Wanad Mangan Krzem Molibden Wolfram Miedź Tytan Glin Kobalt Niob Fosfor Siarka Tlen Azot Magnez Cynk Bor