Gęstość stali i metali (ρ) jest jedną z podstawowych właściwości fizycznych materiałów. Określa stosunek masy do objętości i pozwala obliczyć masę pręta, blachy, rury, pierścienia lub odkuwki bez konieczności ważenia każdego elementu. Dla typowych stali konstrukcyjnych przyjmuje się około 7,85 g/cm³ (7850 kg/m³), dla stali nierdzewnych austenitycznych około 7,9–8,0 g/cm³, dla duplex 2205 około 7,8 g/cm³, natomiast dla stopu niklu Alloy 625 około 8,44 g/cm³.
Różnice rzędu kilku procent bywają istotne w kosztorysowaniu, transporcie, doborze udźwigu, obliczaniu masy konstrukcji oraz wyznaczaniu ciężaru wsadu produkcyjnego. Przy precyzyjnym projektowaniu korzysta się z wartości przypisanej do określonego gatunku i stanu materiału; do wstępnych kalkulacji wystarczają zwykle wartości typowe.
Najważniejsza zasada: gęstość 7,85 g/cm³ jest wygodną wartością orientacyjną dla wielu stali konstrukcyjnych, ale nie jest uniwersalną gęstością wszystkich stali i stopów. Dla gatunków bogatych w nikiel, chrom i molibden oraz dla materiałów porowatych należy stosować właściwe dane materiałowe.
Co to jest gęstość metalu i jak ją obliczyć?
Gęstość (masa objętościowa) wyraża ilość masy zawartej w określonej objętości. Definicję zapisuje się jako ρ = m / V, gdzie ρ oznacza gęstość, m – masę, a V – objętość. Po przekształceniu otrzymujemy dwa przydatne wzory: m = ρ × V oraz V = m / ρ.
Podstawową jednostką układu SI jest kg/m³. W hutnictwie i kartach technicznych bardzo często spotyka się g/cm³ albo równoważną liczbowo jednostkę kg/dm³. Dla masy jednostkowej wyrobów handlowych stosuje się także kg/m i kg/m²; są to jednak wartości pochodne, zależne od wymiarów i gęstości, a nie jednostki samej gęstości.
| Wielkość | Zapis | Znaczenie |
|---|---|---|
| Gęstość | ρ = m/V | Masa przypadająca na jednostkę objętości. |
| Masa | m = ρV | Obliczenie masy na podstawie objętości i gęstości. |
| Objętość | V = m/ρ | Obliczenie objętości na podstawie masy. |
| Przeliczenie jednostek | 1 g/cm³ = 1000 kg/m³ | Np. 7,85 g/cm³ = 7850 kg/m³. |
| Objętość właściwa | v = 1/ρ | Objętość przypadająca na jednostkę masy; jednostka m³/kg. |
| Ciężar właściwy | γ = ρg | Siła ciężkości przypadająca na objętość, w N/m³; nie to samo co gęstość. |
Nie należy mylić gęstości z ciężarem właściwym. Masa 10 kg pozostaje taka sama niezależnie od lokalnego przyspieszenia grawitacyjnego, natomiast ciężar jako siła zależy od wartości g. Podobnie relative den-sity lub specific gravity oznacza zwykle względną gęstość w stosunku do substancji odniesienia i jest wielkością bezwymiarową.
Tabela gęstości stali konstrukcyjnych, nierdzewnych i żaroodpornych
Poniżej zestawiono orientacyjne wartości dla materiałów litych w temperaturze zbliżonej do pokojowej, zwykle około 20°C. Podane liczby służą do szacowania masy. Wartości konkretnej partii mogą się nieznacznie różnić z uwagi na skład chemiczny, stan i zaokrąglenia przyjęte przez producenta.
| Grupa / gatunek | Gęstość g/cm³ | Gęstość kg/m³ | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Stal konstrukcyjna węglowa, np. C45 | 7,85 | 7850 | Typowa wartość do obliczeń masy. |
| Stal stopowa 42CrMo4 / 1.7225 | ok. 7,85 | ok. 7850 | Orientacyjnie podobna do stali konstrukcyjnej. |
| Stal austenityczna 1.4301 / AISI 304 | ok. 7,90 | ok. 7900 | W kartach producentów spotyka się także ok. 8,00. |
| Stal austenityczna 1.4404 / AISI 316L | ok. 8,00 | ok. 8000 | Wyższa niż w typowej stali węglowej. |
| Stal ferrytyczna 1.4016 / AISI 430 | ok. 7,70 | ok. 7700 | Wartość przybliżona dla rodziny ferrytycznej 430. |
| Stal duplex 1.4462 / 2205 | 7,80 | 7800 | Dane dla SAF 2205. |
| Stal superduplex 1.4410 / 2507 | 7,80 | 7800 | Dane dla SAF 2507. |
| Stal żaroodporna 1.4835 / 253 MA | ok. 7,80 | ok. 7800 | Zależnie od karty materiałowej. |
Wartości 304/304L, 316L i duplex można zestawić bezpośrednio na podstawie danych producenta: Alleima 3R12 (304/304L), Alleima 3R60 (316L) oraz SAF 2205. Inne wytopy i producenci mogą przyjmować nieco odmienne wartości zaokrąglone.
Gęstość stopów niklu, żelaza i metali nieżelaznych
Stopy niklu często wykazują większą gęstość niż stale konstrukcyjne, co ma znaczenie przy wycenie prętów, odkuwek i elementów o dużym przekroju. Jednak zawartość niklu nie pozwala samodzielnie wyznaczyć gęstości: o wyniku decyduje cały skład chemiczny, proporcje faz oraz temperatura.
| Materiał | Gęstość g/cm³ | Znaczenie praktyczne |
|---|---|---|
| Alloy 625 / 2.4856 / N06625 | 8,44 | Masa pręta około 7,5% większa niż ze stali o ρ = 7,85. |
| Alloy 718 / 2.4668 / N07718 | ok. 8,19 | Wartość dla stanu wyżarzonego; może nieco zależeć od stanu. |
| Alloy 825 / 2.4858 / N08825 | 8,14 | Ważna w obliczeniach masy stopów Ni–Fe–Cr. |
| Nickel 200/201 | ok. 8,89 | Czysty technicznie nikiel jest cięższy objętościowo od stali. |
| Invar 36 / FeNi36 | ok. 8,05 | Znany przede wszystkim z małej rozszerzalności cieplnej. |
| Żelazo Fe, czyste | ok. 7,87 | Wartość orientacyjna dla żelaza litego. |
| Aluminium Al, czyste | ok. 2,70 | Lżejsze od większości stali. |
| Tytan Ti, czysty | ok. 4,51 | Niższa gęstość niż w stalach. |
| Miedź Cu, czysta | ok. 8,96 | Wyższa gęstość niż w typowych stalach. |
Dane stopów niklu obejmują wartości publikowane przez Special Metals: INCONEL alloy 625, INCONEL alloy 718 i INCOLOY alloy 825. Dane dla Invar 36 mają charakter orientacyjny; stosuje się wartości z dokumentacji producenta konkretnego stopu.
Porównanie wyrobów: dwa pręty o jednakowej średnicy i długości, wykonane ze stali C45 i Alloy 625, będą miały tę samą objętość, ale różną masę. Różnica wynika z gęstości materiału, a nie z odmiennej geometrii. Dlatego przy ofertowaniu stopów niklu nie należy automatycznie stosować przelicznika 7,85 kg/dm³.
Jak obliczyć masę pręta, blachy, rury i płaskownika?
Najpierw należy obliczyć objętość rzeczywistego materiału, a następnie pomnożyć ją przez gęstość. Jeżeli wszystkie wymiary podane są w milimetrach, wygodne stają się wzory bezpośrednio podające masę w kilogramach. W poniższych zależnościach ρ oznacza gęstość w g/cm³; długość L dla prętów i rur wyrażono w metrach.
| Wyrób | Wzór na masę | Wymiary |
|---|---|---|
| Pręt okrągły | m = 0,000785398 × D² × L × ρ | D – średnica mm; L – długość m. |
| Pręt kwadratowy | m = 0,001 × a² × L × ρ | a – bok mm; L – długość m. |
| Płaskownik prostokątny | m = 0,001 × a × b × L × ρ | a, b – wymiary mm; L – długość m. |
| Blacha | m = A × t × ρ | A – powierzchnia m²; t – grubość mm. |
| Rura okrągła | m = 0,000785398 × (D² − d²) × L × ρ | D, d – średnice zewn. i wewn. mm; L – długość m. |
| Pierścień pełny o przekroju prostokątnym | m = 0,000000785398 × (D² − d²) × h × ρ | D, d, h w mm; wartość w kg. |
Uwaga: we wzorze dla blachy powierzchnia A jest w m², a grubość t w mm, ponieważ przy gęstości wyrażonej w g/cm³ te jednostki dają liczbowo masę w kilogramach. Dla rur należy znać średnicę wewnętrzną d = D − 2t, gdzie t to grubość ścianki. Obliczenia geometryczne nie uwzględniają tolerancji, nadlewów, zgorzeliny, fazowania, rowków ani ubytków po obróbce.
Przykład 1. Pręt stalowy Ø50 × 6000 mm
Dla pręta okrągłego o średnicy D = 50 mm, długości L = 6 m i gęstości ρ = 7,85 g/cm³: m = 0,000785398 × 50² × 6 × 7,85 ≈ 92,48 kg. Analogiczny pręt ze stali 304 (ρ = 7,90) będzie ważył około 93,07 kg, a z Alloy 625 (ρ = 8,44) około 99,43 kg.
Przykład 2. Blacha 2000 × 1000 × 10 mm
Powierzchnia blachy wynosi 2 m². Dla ρ = 8,00 g/cm³ jej teoretyczna masa wyniesie m = 2 × 10 × 8,00 = 160 kg. Dla identycznej blachy z Alloy 625, przy gęstości 8,44 g/cm³, wynik to 168,8 kg. Różnica 8,8 kg dla jednej sztuki staje się istotna przy większym zamówieniu.
Przykład 3. Rura Ø60 × 5 mm, długość 1 m
Średnica wewnętrzna to d = 60 − 2 × 5 = 50 mm. Dla stali 316L o ρ = 8,00 g/cm³: m = 0,000785398 × (60² − 50²) × 1 × 8,00 ≈ 6,91 kg. W praktyce wynik jest teoretyczny, ponieważ rzeczywista grubość ścianki i średnica mogą mieścić się w dopuszczalnych tolerancjach.
| Materiał | Pręt Ø50 × 6 m | Blacha 2 × 1 m, gr. 10 mm |
|---|---|---|
| C45; ρ = 7,85 | 92,48 kg | 157,00 kg |
| 304; ρ = 7,90 | 93,07 kg | 158,00 kg |
| 316L; ρ = 8,00 | 94,25 kg | 160,00 kg |
| 2205; ρ = 7,80 | 91,89 kg | 156,00 kg |
| Alloy 625; ρ = 8,44 | 99,43 kg | 168,80 kg |
W ofertach handlowych spotyka się również pręty walcowane, pręty kute, odkuwki swobodne i blachy w różnych postaciach. Przy obliczaniu masy odkuwki nieregularnej geometria półwyrobu z naddatkami może znacząco różnić się od wymiarów końcowych części.
Dlaczego różne stale mają różną gęstość?
O gęstości stopu nie decyduje wyłącznie gęstość głównego pierwiastka. Znaczenie mają udziały atomowe, masy atomowe, sposób upakowania atomów w sieci krystalicznej, rozmiary komórki elementarnej i obecność różnych faz. W stalach dodatki takie jak chrom, nikiel, molibden, mangan i krzem zmieniają zarówno skład chemiczny, jak i strukturę; efektem może być wzrost lub spadek gęstości względem innego gatunku.
Dlatego dodanie pierwiastka cięższego od żelaza nie musi prowadzić do proporcjonalnego wzrostu gęstości całego materiału. Na przykład stale duplex, zawierające znaczne ilości chromu i niklu, często mają gęstość około 7,8 g/cm³, a austenityczna 316L około 8,0 g/cm³. W przypadku wieloskładnikowych stopów niklu bardziej wiarygodnym rozwiązaniem jest korzystanie z kart materiałowych niż wyliczanie gęstości na podstawie prostego uśrednienia składu.
Po hartowaniu, przesycaniu, starzeniu lub odkształceniu plastycznym mogą wystąpić niewielkie zmiany objętości związane z przemianami fazowymi, zmianą parametrów sieci i defektami struktury. Nie należy jednak zakładać, że samo walcowanie lub kucie zmienia masę materiału: przy braku strat masa pozostaje stała, a zmiana kształtu wynika przede wszystkim z przepływu metalu.
Wpływ temperatury na gęstość stali i metali
Wraz ze wzrostem temperatury większość litych metali zwiększa objętość, a ich gęstość maleje. Jest to powiązane ze współczynnikiem rozszerzalności liniowej i rozszerzalnością objętościową. Dla niewielkiego zakresu zmian temperatury oraz izotropowego materiału można przyjąć w przybliżeniu β ≈ 3α, gdzie β jest objętościowym współczynnikiem rozszerzalności.
ρ(T) ≈ ρ(T₀) / [1 + β × (T − T₀)] — to uproszczony zapis dla niewielkiego przedziału temperatur, gdy β można uznać za stały. Przy dużych zmianach temperatury poprawniejsze jest wykorzystanie rzeczywistego przebiegu rozszerzalności materiału i danych producenta, a nie jednej stałej wartości współczynnika.
Przykładowo przyjmując dla stali austenitycznej ρ(20°C) = 7,90 g/cm³ i średni α = 16,5 × 10⁻⁶/K, oszacowanie przy temperaturze 220°C daje β ≈ 49,5 × 10⁻⁶/K i gęstość około 7,82 g/cm³. To jedynie przykład pokazujący kierunek zmiany, nie wartość do projektowania konkretnego urządzenia ciśnieniowego.
Szczególną uwagę trzeba poświęcić przemianom strukturalnym, np. austenityzacji stali, oraz krzepnięciu. Zmian gęstości w tych stanach nie da się zawsze poprawnie opisać prostym, liniowym współczynnikiem rozszerzalności. Zjawiska te mają znaczenie w odlewnictwie, obróbce cieplnej i projektowaniu elementów pracujących w zmiennej temperaturze.
Gęstość rzeczywista, objętościowa i nasypowa – różnice
W zależności od sposobu wytwarzania metalu słowo „gęstość” może odnosić się do różnych wielkości. Dla pręta walcowanego lub litej odkuwki najczęściej przyjmuje się gęstość materiału litego. Dla odlewu porowatego, proszku metalowego albo spieku konieczne jest dokładniejsze określenie rodzaju pomiaru.
| Rodzaj | Co uwzględnia? | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|
| Gęstość materiału litego | Masę podzieloną przez objętość litej fazy lub praktycznie nieporowatego wyrobu. | Pręty, blachy, rury, odkuwki. |
| Gęstość objętościowa wyrobu | Masę podzieloną przez zewnętrzną objętość próbki, łącznie z porami i pustkami. | Spieki, odlewy porowate, struktury komórkowe. |
| Gęstość szkieletowa | Objętość szkieletu stałego wyznaczona odpowiednią metodą, np. piknometrią gazową. | Proszki metalowe i materiały porowate. |
| Gęstość nasypowa | Masę proszku podzieloną przez objętość warstwy proszku wraz z wolnymi przestrzeniami między ziarnami. | Metalurgia proszków, druk 3D z proszków. |
| Gęstość po zagęszczeniu | Wartość uzyskana po określonej operacji ubijania lub zagęszczania proszku. | Kontrola podawania i pakowania proszków. |
Gęstość nasypowa proszku z czystego niklu może być istotnie mniejsza niż gęstość litego niklu; nie oznacza to zmiany gęstości samych ziaren. Przy konstrukcjach pustych, takich jak rury lub profile zamknięte, do określania masy jednostkowej stosuje się gęstość materiału oraz objętość rzeczywistej ścianki, a nie całą objętość zewnętrzną.
Jak mierzy się gęstość metali?
W praktyce przemysłowej gęstość najprościej określa się przez zważenie próbki i dokładny pomiar objętości. Metoda odpowiednia dla prostej, litej bryły nie musi być właściwa dla próbki o skomplikowanym kształcie i porowatości. Ważne są temperatura próbki, czystość powierzchni, ewentualne pęcherzyki powietrza oraz dokładność wzorcowania przyrządów.
- Pomiar geometryczny – ważenie elementu i wyznaczenie objętości ze zmierzonych wymiarów; prosty przy prętach i walcach, ale wrażliwy na tolerancje i chropowatość.
- Metoda hydrostatyczna (Archimedesa) – wyznaczenie objętości na podstawie wyporu cieczy; wymaga uwzględnienia gęstości cieczy i szczególnych procedur przy porach otwartych.
- Piknometria gazowa – stosowana m.in. do wyznaczania gęstości szkieletowej proszków, na podstawie objętości mierzonej za pomocą gazu.
- Metody rentgenowskie i analizy strukturalne – mogą pozwalać na obliczanie gęstości krystalograficznej z parametrów sieci i składu komórki elementarnej.
Wynik pomiaru powinien podawać jednostkę, temperaturę oraz warunki badania. Przy materiałach porowatych należy wskazać, czy badano gęstość objętościową, szkieletową czy inny parametr. Nie ma jednej metody odpowiedniej dla każdego materiału metalowego.
Normy dotyczące oznaczania gęstości metali
Metodę należy dobrać do postaci i porowatości próbki. Część norm dotyczy konkretnie metalurgii proszków oraz węglików spiekanych, a nie każdego pręta czy blachy. Normy materiałowe, np. dla poszczególnych gatunków stali, nie zastępują procedury pomiarowej.
| Norma | Zakres | Kiedy jest przydatna |
|---|---|---|
| ISO 3369:2006 | Nieprzepuszczalne spieki metalowe i węgliki spiekane. | Pomiar gęstości określonych materiałów spiekanych. |
| ASTM B311-22(2026) | Materiały metalurgii proszków o porowatości poniżej 2% oraz węgliki spiekane. | Badanie metodą wyporu wody zgodnie z zakresem normy. |
| ASTM B962-23 | Zagęszczone i spiekane produkty metalurgii proszków. | Oznaczanie gęstości metodą Archimedesa przy uwzględnieniu porowatości. |
| ASTM B923-23 | Gęstość szkieletowa proszków metalowych przez piknometrię He/N₂. | Charakterystyka proszków metali. |
Dla zwykłych, litych wyrobów stalowych przy określaniu masy handlowej najczęściej używa się wartości gęstości z karty materiałowej i wymiarów nominalnych, a nie osobnej laboratoryjnej próby gęstości każdej sztuki. Jeśli klient wymaga laboratoryjnego potwierdzenia, należy z góry uzgodnić metodę, warunki i kryteria odbioru.
Gdzie znajomość gęstości stali ma największe znaczenie?
- Kalkulacja cen i masy przesyłek – dla prętów, blach, rur, kęsów i odkuwek cena materiału bywa podawana w zł/kg lub EUR/kg, zatem pomyłka w gęstości zmienia koszt całego zamówienia.
- Logistyka i transport – dobór udźwigu suwnicy, zawiesi, wózka widłowego i nośności regałów.
- Projektowanie urządzeń – masa elementów wirujących, bezwładność, obciążenie podpór, własności dynamiczne konstrukcji.
- Produkcja odkuwek – szacowanie masy wsadu z naddatkami, stratami technologicznymi i ubytkami podczas obróbki.
- Odlewnictwo i metalurgia proszków – określanie objętości wsadu, skurczu, stopnia zagęszczenia i porowatości.
- Dobór gatunku – porównanie ciężaru właściwego wyrobów ze stali konstrukcyjnych, austenitycznych, duplex i stopów niklu przy identycznej geometrii.
Gęstość jest ważna, ale nie przesądza o przydatności materiału do konkretnego zastosowania. Projektant analizuje także właściwości mechaniczne, odporność na korozję, temperaturę pracy, technologię wytwarzania oraz wymagania norm wyrobu. Materiał lżejszy objętościowo nie musi być ekonomiczniejszy ani trwalszy w danych warunkach.
Najczęstsze błędy w obliczeniach masy stali
| Błąd | Skutek | Prawidłowe podejście |
|---|---|---|
| Przyjęcie 7,85 dla każdej stali i stopu | Niedoszacowanie masy np. Alloy 625. | Użyć gęstości właściwej dla gatunku. |
| Pomylenie g/cm³ z kg/m³ | Błąd współczynnika 1000. | 1 g/cm³ = 1000 kg/m³. |
| Pominięcie otworu w rurze lub pierścieniu | Zawyżona masa. | Odjąć objętość pustki. |
| Pominięcie naddatków kuźniczych | Zaniżenie ilości wsadu. | Liczyć geometrię surowej odkuwki, nie tylko netto. |
| Użycie wartości z 20°C w wysokiej temperaturze bez sprawdzenia | Błędne dane objętościowe. | Uwzględnić rozszerzalność i przemiany fazowe. |
| Przyjęcie gęstości litego metalu dla porowatego spieku | Zawyżona masa rzeczywistej części. | Uwzględnić porowatość i właściwy rodzaj gęstości. |
Gęstość stali i metali – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Ile wynosi gęstość stali?
Dla wielu stali konstrukcyjnych przyjmuje się orientacyjnie 7,85 g/cm³, czyli 7850 kg/m³. Wartość nie dotyczy automatycznie każdego gatunku.
Czy stal nierdzewna ma inną gęstość niż zwykła?
Tak. Typowa stal nierdzewna 304 ma około 7,90 g/cm³, a 316L około 8,00 g/cm³. Różnice w masie elementów o tych samych wymiarach wynikają ze składu i struktury.
Ile wynosi gęstość stali duplex 2205?
Dla stali 1.4462 / SAF 2205 typowo podaje się około 7,8 g/cm³, czyli 7800 kg/m³.
Jaka jest gęstość superduplex 2507?
Dla 1.4410 / UNS S32750 / SAF 2507 podawana jest typowa wartość 7,8 g/cm³.
Jaka jest gęstość Inconel 625?
Alloy 625 / UNS N06625 ma typową gęstość 8,44 g/cm³, czyli 8440 kg/m³.
Czy Alloy 718 waży tyle samo co Alloy 625?
Nie. Dla Alloy 718 podaje się około 8,19 g/cm³ w stanie wyżarzonym, a dla Alloy 625 około 8,44 g/cm³. Przy tej samej objętości Alloy 625 będzie cięższy.
Czy gęstość stali zmienia się z temperaturą?
Tak. Zwykle maleje podczas nagrzewania wskutek rozszerzalności cieplnej. W pobliżu przemian fazowych zależność może być bardziej złożona.
Czy kucie zwiększa gęstość stali?
W pełni litym materiale kucie przede wszystkim zmienia kształt i strukturę; nie prowadzi do dowolnego wzrostu gęstości. Przy materiale początkowo porowatym proces może zmniejszać udział pustek i zwiększać gęstość objętościową.
Czy ciężar właściwy i gęstość to to samo?
Nie. Gęstość to masa podzielona przez objętość, a ciężar właściwy to siła ciężkości przypadająca na jednostkę objętości.
Jak obliczyć masę metra pręta okrągłego?
Dla średnicy D w mm i gęstości ρ w g/cm³ masa 1 m wynosi 0,000785398 × D² × ρ kg.
Jak obliczyć masę metra kwadratowego blachy?
Dla grubości t w mm i gęstości ρ w g/cm³ masa 1 m² blachy to t × ρ kg. Dla 3 mm i 7,85 g/cm³ jest to 23,55 kg/m².
Czy atest 3.1 musi zawierać gęstość?
Nie ma takiego uniwersalnego wymogu dla każdej normy wyrobu. Zakres wyników na dokumencie kontroli wynika z właściwej specyfikacji oraz uzgodnionych badań.
Czy porowatość zmniejsza gęstość?
Zwykle zmniejsza gęstość objętościową wyrobu, jeśli objętość zewnętrzna zawiera puste przestrzenie. Nie należy mylić tego z gęstością litego materiału szkieletu.
Dlaczego do kalkulacji stopów niklu warto używać gęstości z karty producenta?
Stopy niklu różnią się składem. Nawet pozornie zbliżone gatunki mogą mieć inną gęstość, co wpływa na masę i wartość dostawy.
Podsumowanie
Gęstość stanowi podstawowy parametr przy obliczaniu masy wyrobów hutniczych i ocenie materiałów konstrukcyjnych. W większości wstępnych kalkulacji dla zwykłej stali stosuje się 7,85 g/cm³, lecz dla nierdzewnych stali austenitycznych, duplex i stopów niklu niezbędne są wartości właściwe dla danego gatunku. Różnice w gęstości nabierają szczególnego znaczenia przy dużych przekrojach, odkuwkach i zamówieniach liczonych w tonach.
Prawidłowy wynik wymaga równoczesnego określenia rodzaju materiału, jego gęstości, rzeczywistej geometrii oraz temperatury. W przypadku proszków i spieków trzeba dodatkowo ustalić, jaki rodzaj gęstości jest przedmiotem pomiaru.