PN-86/H-85023 – Stal narzędziowa stopowa do pracy na zimno – gatunki
Charakter normy i zakres
Norma PN-86/H-85023 określa wymagania dotyczące stali narzędziowych stopowych do pracy na zimno. Obejmuje stale zawierające dodatki stopowe, takie jak chrom, wolfram, molibden, wanad i mangan, stosowane do wytwarzania narzędzi eksploatowanych w temperaturach nieprzekraczających 200°C. Materiały te charakteryzują się wysoką twardością po hartowaniu, dobrą odpornością na ścieranie, podwyższoną hartownością i stabilnością wymiarową po obróbce cieplnej.
Norma stanowiła część zestawu krajowych przepisów dotyczących stali narzędziowych. Uzupełniała PN-84/H-85020 (stale narzędziowe węglowe do pracy na zimno), PN-86/H-85021 (stale narzędziowe stopowe do pracy na gorąco) oraz PN-86/H-85022 (stale szybkotnące). W praktyce przemysłowej obowiązywała do początku XXI wieku, kiedy została zastąpiona przez PN-EN ISO 4957:2002.
Historia i przeznaczenie
Norma PN-86/H-8502 była kontynuacją wcześniejszego wydania PN-H-85023:1977. Wersja z 1986 roku wprowadziła nowy układ gatunków, zaktualizowała wymagania dotyczące czystości metalurgicznej, zawartości pierwiastków stopowych oraz parametrów obróbki cieplnej. Jej postanowienia stosowano w przemyśle hutniczym, narzędziowym, mechanice precyzyjnej i zakładach obróbki plastycznej metali.
Zakres techniczny
W normie podano składy chemiczne, wymagania jakościowe i właściwości mechaniczne dla osiemnastu gatunków stali stopowych. Przewidziano dwa podstawowe stany dostawy: wyżarzony zmiękczająco oraz hartowany i odpuszczony. Określono także twardość w stanie wyżarzonym, minimalne twardości po obróbce cieplnej oraz warunki prób odbiorczych. Dla wszystkich gatunków zdefiniowano zakresy hartowania i odpuszczania zapewniające uzyskanie wymaganej struktury martenzytycznej.
Charakterystyka ogólna
Stale według PN-H-85023:1986 charakteryzują się dużą zawartością węgla i chromu, w wielu gatunkach z dodatkami molibdenu, wanadu i wolframu. Uzyskują twardość w zakresie 58 – 65 HRC i wykazują bardzo dobrą odporność na ścieranie. Gatunki o niższej zawartości węgla (np. NZ2, NZ3) są bardziej udarowe, natomiast stale wysokochromowe (np. NC10, NC11, NW5) — maksymalnie odporne na zużycie ścierne. Typowe zastosowania obejmują wykrojniki, matryce, noże, stemple, przecinaki, pierścienie i narzędzia formujące do pracy na zimno.
Status i następstwo
Po wejściu w życie europejskiej normy PN-EN ISO 4957:2002, krajowe gatunki z PN-86/H-85023 otrzymały odpowiedniki w systemie EN i DIN, zachowując jednak swoje pierwotne oznaczenia w polskiej dokumentacji technicznej. Oznaczenia takie jak NC11LV, NW5, NZ3 czy NMV do dziś występują w katalogach hutniczych i praktyce warsztatowej.
System oznaczeń stali według PN-86/H-85023
W normie PN-H-85023:1986 przyjęto logiczny i przejrzysty system symboli gatunków stali narzędziowych stopowych do pracy na zimno. Oznaczenia te składają się z liter i cyfr, które wskazują przeznaczenie, główne pierwiastki stopowe oraz kolejność opracowania danego gatunku.
Stale narzędziowe do pracy na zimno wg PN-86/H-85023
NV – EN/ISO: 1.2834 (105V)
Stal wanadowa o dobrej sprężystości i odporności na ścieranie. Używana do noży, przecinaków, sprężystych narzędzi tnących.
NMV – EN/ISO: 1.2842 (90MnCrV8)
Molibdenowo-wanadowa stal narzędziowa o wysokiej hartowności i umiarkowanej udarności. Do wykrojników, narzędzi pomiarowych i gwintowników.
NMWV – EN/ISO: 1.2825 (95MnWCr5)
Molibdenowo-wolframowo-wanadowa stal narzędziowa, dobrze hartowalna i odporna na odpuszczanie. Do precyzyjnych narzędzi tnących i formujących.
NC4
Chromowa stal narzędziowa o umiarkowanej zawartości węgla. Dobra odporność na ścieranie i stabilność wymiarowa po hartowaniu.
NC5
Chromowa stal o wyższej zawartości węgla. Wysoka twardość po hartowaniu i odporność na zużycie ścierne, stosowana w narzędziach do tłoczenia.
NC6
Stal chromowa o dużej twardości, odporna na ścieranie i o dobrej stabilności wymiarowej. Używana do wykrojników i noży przemysłowych.
NCMS
Chromowo-molibdenowa stal o umiarkowanej zawartości węgla, dobrze obrabialna i odporna na pękanie. Stosowana w narzędziach tłoczących.
NCV1
Chromowo-wanadowa stal o dużej hartowności i odporności na ścieranie. Dobra stabilność wymiarowa po obróbce cieplnej.
NC11 – EN/ISO: 1.2080 (X210Cr12)
Wysokochromowa stal narzędziowa o bardzo wysokiej twardości i odporności na zużycie. Używana do wykrojników, stempli i noży.
NC11LV – EN/ISO: 1.2379 (X153CrMoV12)
Wysokochromowa stal z dodatkiem molibdenu i wanadu. Doskonała odporność na ścieranie, wysoka stabilność wymiarowa, najpopularniejsza stal do pracy na zimno.
NCLV
Chromowo-molibdenowo-wanadowa stal narzędziowa, o dobrej udarności i umiarkowanej odporności na ścieranie. Do wykrojników i form o dużym obciążeniu.
NW1
Wolframowa stal narzędziowa, twarda i odporna na ścieranie, o dobrej hartowności. Stosowana do przecinaków i matryc.
NWC
Wolframowo-chromowa stal narzędziowa, bardzo odporna na zużycie, o wysokiej stabilności struktury po odpuszczaniu.
NW9
Wolframowa stal narzędziowa o podwyższonej odporności cieplnej i ściernej, stosowana do pracy z twardymi metalami i stopami.
NZ2 – EN/ISO: 1.2542 (45WCrV8)
Wolframowo-chromowa stal udarowa, łączy odporność na ścieranie z dużą plastycznością. Do narzędzi udarowych i matryc.
NZ3
Wolframowo-chromowa stal narzędziowa o bardzo dobrej udarności i odporności na pękanie. Do narzędzi formujących, wykrojników i stempli.
NPW
Chromowo-wolframowa stal narzędziowa o umiarkowanej twardości i dobrej hartowności. Używana do narzędzi o średnich wymaganiach i do form tłoczących.